درآمدی بر فناوریِ پیوست‌نگاریِ عدالتِ اجتماعی؛ چارچوب مفهومی و گام‌های عملیاتی

عدالت اجتماعی از جمله مهمترین آرمان‌ها و اهداف هر حکومت و جامعه‌ای به شمار می‌رود؛ از این‌رو عدالت موضوع و محور هر انتخاب، اقدام، مداخله و تصمیم قرار دارد. علیرغم وجود نظریه‌های متکثر عدالت اجتماعی، اما به حیث عملیاتی، خلأ ابزارهای کاربردی برای پیاده‌سازی آن در قالب برنامه‌ها/قوانین ملّی و محلّی محسوس است. مقاله حاضر با تلفیق ادبیات ارزشیابی و نظریه منتخب عدالت اجتماعی و همچنین بکارگیری روش‌ پژوهش ترکیبیِ(کیفی-کیفی) «تحلیل محتوا» و «تحلیل منطقی» تلاش می‌کند چارچوب مفهومی و گام‌به‌گام «پیوست‌نگاری عدالت اجتماعی» را به عنوان یک فناوریِ نرمِ اقامه عدالت اجتماعی ارائه نماید. پیوست عدالت از این منظر، به معنای ارزشیابی یک برنامه از طراحی تا اجرای آن به نحوی است که اطمینان بیشتری یابیم، عدالت اجتماعی محقق می‌شود. برای چنین هدفی، لازم است در گام اول «امکان‌سنجی پیوست‌نگاری عدالت» برنامه/خط‌مشی احراز شود. در گام دوم، ابتدا مولفه‌های برنامه/خط‌مشی شامل قلمرو، زمینه، مسئله‌های احتمالی، مداخله‌ها و بدیل‌ها، ذینفعان، ادعاهای اصلی موافقان و مخالفان، کلان پیش‌فرض‌ها و نظریه تغییر برنامه، نظریه برنامه و آثار آن و در نهایت فرآیند ظهور برنامه در فضای سیاسی توصیف شود. سپس با بهره‌گیری از اصول و معیارهای عدالت اجتماعیِ مشخص، مورد قضاوت و ارزشیابی قرار گرفته و در گام سوم، دستورکارهای اصلاحی، الزامی، اجتنابی و جبرانی درباره برنامه تدوین گردد. در گام چهارم نیز باید در تعامل با مجریان، ذینفعان و ذی‌حقان مشروع، از نتایج گام قبل برای تغییر و بهبود وضعیت میدانی برنامه استفاده کرد.