حکمرانی مسئولانه استفاده از هوش مصنوعی مولد در چرخه حیات پژوهش علمی: مرور یکپارچه و تحلیل مضمون شواهد

گسترش هوش مصنوعی مولد در پژوهش علمی، مسئله حکمرانی را از «استفاده یا عدم استفاده از ابزار» به چگونگی مداخله فناوری در تصمیم‌های معرفتی، داده‌ای و سازمانی منتقل کرده است. هدف این پژوهش، تبیین الگوی حکمرانی مسئولانه استفاده از هوش مصنوعی مولد در چرخه حیات پژوهش و تبدیل شواهد پراکنده به منطق تصمیمی کاربردی برای سازمان‌های پژوهشی است. پژوهش با روش مرور یکپارچه ساختاریافته انجام شد. جست‌وجو و به‌روزرسانی شواهد تا ۲۵ اوت ۲۰۲۶ ادامه یافت و پس از اعتبارسنجی هویت منبع و تطبیق ادعا با منبع رسمی، ۶۷ اثر علمی و ۱۰ سند یا استاندارد رسمی در مجموعه هسته قرار گرفت. برای هر منبع، مرحله چرخه پژوهش، مسئله اخلاقی، یافته کلیدی و دلالت حکمرانی استخراج شد. تحلیل با منطق استقرایی–قیاسی و سنتز مضمون انجام گرفت و چهار مضمون «اعتبار معرفتی و روش‌شناختی»، «اصالت، نویسندگی و پاسخگویی»، «داده، محرمانگی، امنیت و انصاف» و «حکمرانی و ظرفیت نهادی» شناسایی شد. مضمون فراگیر «تناسب کنترل با مرحله، اثر مادی و میزان واگذاری قضاوت» نیز از مقایسه بین‌مضمونی به‌دست آمد. کدگذاری چندگانه نشان داد ۶۰ اثر به نویسندگی/پاسخگویی، ۴۴ اثر به حکمرانی/ظرفیت نهادی، ۳۸ اثر به اعتبار معرفتی و ۲۹ اثر به داده/انصاف مرتبط بودند. یافته‌ها نشان می‌دهند افشای کلی استفاده از هوش مصنوعی یا ممنوعیت یکسان، برای تضمین تمامیت پژوهش کافی نیست. شدت حکمرانی باید با حساسیت داده، اثر خروجی بر استنتاج علمی، دشواری راستی‌آزمایی و میزان واگذاری قضاوت انسانی افزایش یابد. بر این اساس، چارچوب پنج‌بعدی «مرحله پژوهش × قلمرو مخاطره × شدت خطر × کنترل لازم × کنشگر پاسخگو» پیشنهاد می‌شود. حکمرانی بالغ مستلزم زیرساخت امن، ردیابی، راستی‌آزمایی مستقل، آموزش، بازبینی دوره‌ای سیاست و حفظ مسئولیت نهایی انسانی است.