تحلیل الگوی صورت‌بندی و دستورکارگذاری مسائل خط‌مشی استانی: مطالعه موردی استان زنجان

نوع مقاله : مقاله علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تصمیم گیری و خط مشی گذاری عمومی، دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانشیار دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 استاد دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.30497/smt.2025.248430.3667

چکیده

خط‌مشی‌ استانی مؤثر نیازمند شناسایی دقیق مسائل استانی و دستورکارگذاری در تصمیم‌گیری است؛ با این حال،

پژوهش‌های انجام شده اغلب بر سطح ملی متمرکز بوده و از سازوکارهای استانی غفلت کرده‌اند. این مطالعه با هدف شناخت الگوی شناسایی مسائل و دستورکار خط‌مشی استانی در استان زنجان، عوامل شکل‌دهنده این فرایند را تحلیل کرده است. با بهره‌گیری از رویکرد گلیزری در نظریه داده‌بنیاد و چارچوب شش‌گانه سی (C6)، داده‌های کیفی حاصل از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته از طریق کدگذاری باز، محوری و انتخابی تجزیه و تحلیل شد که منجر به شناسایی 111 کد، ۵۵ مفهوم و ۱5 مقوله اصلی گردید. یافته‌ها حاکی از آن است که الگوی محوری «شناسایی مسائل و دستورکارگذاری استانی» تحت تأثیر تمرکزگرایی نهادی_سیاسی، گسست‌های اجتماعی_ فرهنگی و آرایش قدرت ذی‌نفعان شکل می‌گیرد. عواملی نظیر ظرفیت محدود اقتصادی-فناورانه، فرهنگ سازمانی ناکارآمد، شکاف هماهنگی دستگاهی و کمبود مهارت انسانی، تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد را مختل کرده‌اند؛ رخدادهای برانگیزاننده (مانند بحران‌های اجتماعی) و دگرگونی‌های جمعیتی-زیست‌محیطی، فرایند را به واکنش‌های مقطعی سوق داده و به ناکارآمدی خط‌مشی استانی و اولویت‌بندی گزینشی مسائل منجر شده‌اند. این مطالعه با تحلیل استانی و تأکید بر نقش شبکه‌های غیررسمی، خلأ مطالعه‌های پیشین را پر می‌کند. پیشنهادهای پژوهش شامل استقرار سامانه‌های رصد مشترک، تقویت شوراهای مشارکتی با حضور ذی‌نفعان، بهره‌گیری از فناوری کلان‌داده و مدل‌های تصمیم‌گیری برای ارتقای هماهنگی و شفافیت است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ابوالحسنی­رنجبر، احمد؛ دانش‌فرد، کرم‌اله و فقیهی و ابوالحسن (۱۳۹۷). دستور کار خط‌مشی‌های اصلاح نظام اداری در ایران مبتنی بر نقش کانون‌های تفکر و شبکه‌های اجتماعی. فصلنامه خط‌مشی‌‌گذاری عمومی. ۳ (۲). ۲۵–۵۶.
اسمعیلی‌فرد، مریم؛ دلاور، علی و حیدری، فاطمه (۱۳۹۶). چالش‌های دستورکارگذاری محیط‌زیست در ایران. علوم محیطی. ۴۴ (۴). ۷۱–۹۲.
باقری، عبدالرضا و پیشگاه­هادیان، حمید (۱۳۹۸). الگوی مطلوب مسأله‌یابی در فرآیند خط‌مشی‌‌گذاری شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه خط‌مشی‌ دفاعی، ۲۶ (۲). ۷–۳۴.
پورعزت، علی‌اصغر (۱۳۸۷) مبانی دانش اداره دولت و حکومت. تهران: انتشارات سمت.۸۰.
پورعزت، علی‌اصغر و هاشمی‌کاسوایی، میناسادات (1396).  مسأله عمومی؛ چالش آغازین خط‌مشی‌گذاری دولتی. تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران.
حسینی، سیدکاظم؛ دانایی‌فرد، حسن و کاظمی، سیدحسین (۱۴۰۲). روش فهم مسأله‌مندی در مطالعه خط‌مشی عمومی: مفاهیم و کاربست. فصلنامه روش‌شناسی علوم انسانی. 29 (114). 51-35.
رستگار، سیدحامد (۱۴۰۳). الگوهای تعیین دستور کار در شوراهای شهر؛ نقش مجریان و خط‌مشی‌‌گذاران. پژوهشنامه مدیریت شهری. ۱۵ (۲). ۸۹–۱۰۹.
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی ایران (1383). سند برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1383–1379). تهران: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی.
ساغروانی، سیما؛ مرتضوی، سعید؛ لگزیان، محمد و رحیم­نیا، فریبرز (۱۳۹۳). تحمیل نظریه به داده‌ها یا ظهور نظریه از داده‌ها: نظریه‌پردازی در علوم انسانی با روش‌شناسی نظریه داده‌بنیاد. پژوهشنامه مبانی تعلیم و تربیت. ۴ (۱). ۵–۳۲.
سلیمانی­خوئینی، مهدی؛ دانش‌فرد، کرم‌اله و نجف‌بیگی، رضا (۱۳۹۸). الگوی اقتضایی شناسایی مسائل عمومی در فرآیند خط‌مشی‌گذاری ایران. فصلنامه مدیریت دولتی. ۱۱ (۲). ۱۴۷-۱۷۴.
سلیمانی­خوئینی، مهدی، دانش‌فرد، کرم‌اله و نجف‌بیگی، رضا (۱۳۹۹). مدل ساختاری شناسایی مسائل عمومی در ایران. فصلنامه خط‌مشی‌‌گذاری عمومی. ۴ (۱). ۲۵–۵۰.
 شمس، عبدالحمید (۱۳۹۱). حاکمیت محلی از تراکم‌زدایی تا تمرکززدایی. تهران: مرکز آموزش مدیریت دولتی ریاست جمهوری.
قوره‌جیلی، ثریا؛ رحمتی، محمدحسین و پورکریمی، جواد (۱۳۹۹). ارائه الگوی رهبری دوسوتوان دانشگاه‌ها مبتنی بر رویکرد داده‌بنیاد (مطالعه موردی: دانشگاه‌های دولتی شهر تهران). مدیریت سازمان‌های دولتی. ۸ (۲). ۵۷–۷۸.
کبیری، محمدجواد؛ هنرور، محمد و خطیرنامنی، الهام (۱۴۰۰). تحلیل دستورکارگذاری خط‌مشی‌ نظام ارجاع الکترونیک با مدل جریان‌های چندگانه. مجله پایش. ۲۰ (۶). ۵۴۵–۵۵۷.
گنج‌خانلو، مصدق (۱۴۰۱). مسأله‌شناسی پیشرفت و امنیت استانی (استان زنجان). تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
محمدپور، احمد. (۱۳۹۸). ضدِ روش: زمینه‌های فلسفی و رویه‌های عملی در روش‌شناسی کیفی (چاپ دوم). تهران: لوگوس.
میرزمانی، اعظم؛ اخوان­علوی، سیدحسین و امیری، علی‌نقی (۱۳۹۶). عوامل مؤثر بر دستورکار مالیاتی و بازیگران آن. مطالعات اقتصادی. ۷ (۱). ۷۷–۱۰۱.
وحدانی‌نیا، ولی‌اله و درودی، مسعود (۱۳۹۸). خط‌مشی‌‌گذاری عمومی متأخر؛ گذار از «حکومت‌محوری» به «حکمرانی». فصلنامه دولت‌پژوهی. ۵ (۱۸). ۱۳۱–۱۷۰.
یزدانی­امیری، محمود؛ جلالیان، حمید و پری­زنگنه، عبدالحسین (1386). ارزیابی عملکرد اجتماعی ـ اقتصادی و زیست­محیطی طرح­های آبخیزداری (مطالعه موردی: طرح ساماندهی زنجان رود). همایش ملی جغرافیا و آمایش سرزمین. همدان.
Anderson, J. E. (2015). Public policymaking: An introduction (8th ed.). Cengage Learning.
Ansell, C., & Torfing, J. (2022). Handbook on theories of governance. Edward Elgar Publishing.
Antonipillai, V., Abu-Zahra, H., Biglieri, S., Habib, M. H., & Wodchis, W. P. (2020). Policy agenda-setting and causal stories: Redefining refugee health policy in Canada. Healthcare Policy. 15 (3). 68–81.
Béland, D. (2016). Kingdon reconsidered: Ideas, interests and institutions in comparative policy analysis. Journal of Comparative Policy Analysis. 18 (3). 228–242.
Birkland, T. A. (2020). An introduction to the policy process: Theories, concepts, and models of public policy making (5th ed.). Routledge.
Bryson, J. M. (2011). Strategic planning for public and nonprofit organizations: A guide to strengthening and sustaining organizational achievement (4th ed.). Jossey-Bass.
Cairney, P. (2019). Understanding public policy: Theories and issues (2nd ed.). Bloomsbury Academic.
Cairney, P., & Jones, M. D. (2016). Kingdon’s Multiple-Streams approach: What is the empirical impact of this “universal” theory?. Policy Studies Journal. 44 (1). 37–58.
Cobb, R. W., & Elder, C. D. (1983). Participation in American politics: The dynamics of agenda-building (2nd ed.). Johns Hopkins University Press.
Davies, H. T. O., Nutley, S. M., & Smith, P. C. (Eds.). (2004). What works? Evidence-based policy and practice in public services. Policy Press.
Dery, D. (2000). Agenda setting and problem definition. Policy Studies. 21 (1). 37–47.
Downs, A. (1972). Up and down with ecology—The issue-attention cycle. The Public Interest. 28. 38–50.
Dunn, W. N. (2018). Public policy analysis: An integrated approach (6th ed.). Routledge.
Dye, T. R. (2017). Understanding public policy (15th ed.). Pearson.
Howlett, M., Ramesh, M., & Perl, A. (2020). Studying public policy: Principles and processes (4th ed.). Oxford University Press.
Innes, J. E., & Booher, D. E. (2010). Planning with complexity: An introduction to collaborative rationality for public policy. Routledge.
Keating, M. (2008). The new regionalism in Western Europe: Territorial restructuring and political change. Edward Elgar Publishing.
Keating, M., & Laforest, G. (Eds.). (2018). Constitutional politics and the territorial question in Canada and the United Kingdom. Palgrave Macmillan.
Kingdon, J. W. (2011). Agendas, alternatives, and public policies (Updated 2nd ed.). Pearson Longman.
Koop, C., Reh, C., & Bressanelli, E. (2021). Agenda-setting under pressure: Does domestic politics influence the European Commission?. European Journal of Political Research. 60 (4). 1013–1035.
Kristensen, T. A., Mortensen, P. B., Green-Pedersen, C., & Seeberg, H. B. (2023). The policy agenda effects of problem indicators: A comparative study in seven countries. Journal of Public Policy. 43 (2). 287–308.
Leach, R., & Percy-Smith, J. (2001). Local governance in Britain. Palgrave.
Lemke, N., Trein, P., & Varone, F. (2023). Agenda-setting in nascent policy subsystems: Issue and instrument priorities across venues. Policy Sciences. 56 (4). 589–609.
Liu, X., Lindquist, E., King, A. V., & Vincent, J. C. (2010). Understanding local policymaking: Policy elites’ perceptions of local agenda setting and alternative policy selection. Policy Studies Journal. 38 (1). 69–91.
Lukes, S. (2005). Power: A radical view (2nd ed.). Palgrave Macmillan
Peters, B. G. (2005). The politics of bureaucracy: An introduction to comparative public administration (5th ed.). Routledge.
Patton, C. V., Sawicki, D. S., & Clark, J. J. (2016). Basic methods of policy analysis and planning (4th ed.). Routledge.
Pandeya, G. P. (2015). Does citizen participation in local government decision-making contribute to strengthening local planning and accountability systems? An empirical assessment of stakeholders’ perceptions in Nepal. International Public Management Review. 16 (1). 67–98.
Pressman, J. L., & Wildavsky, A. B. (1984). Implementation: How great expectations in Washington are dashed in Oakland (3rd ed.). University of California Press.
Rodríguez-Pose, A. (2013). Do institutions matter for regional development? Regional Studies. 47 (7). 1034–1047.
Sabatier, P. A. (1986). Top-down and bottom-up approaches to implementation research: A critical analysis and suggested synthesis. Journal of Public Policy. 6 (1). 21–48.
Sciarini, P., & Tresch, A. (2018). The political agenda-setting power of the media: The Europeanisation nexus. Journal of European Public Policy. 25 (3). 321–342.
Smith, G. (2021). Can democracy safeguard the future? Polity Press.
Weible, C. M., & Sabatier, P. A. (Eds.). (2018). Theories of the policy process (4th ed.). Routledge.
Zahariadis, N. (2014). Ambiguity and choice in public policy (2nd ed.). Georgetown University Press.
Zahariadis, N. (2016). Delphic oracles: Ambiguity, institutions, and multiple streams. In Contemporary approaches to public policy (pp. 65–82). Palgrave Macmillan.
  • تاریخ دریافت: 13 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 18 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 11 شهریور 1404