اندیشه مدیریت راهبردی
واکاوی نقش چتباتهای هوش مصنوعی و سامانههای توصیهگر در ارتقای رفتار خرید آگاهانه
نوع مقاله : مقاله علمی-پژوهشی
نویسندگان
1 استاد گروه مدیریت بازرگانی، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت کسبوکار، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران.
3 دانشجوی دکتری مدیریت بازاریابی، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
10.30497/smt.2025.248386.3663
چکیده
با افزایش نگرانیهای مصرفکنندگان نسبت به تأثیرات خریدشان بر محیط زیست و جامعه، این پژوهش به شناسایی و اولویتبندی عواملی میپردازد که پذیرش چتباتهای هوش مصنوعی را در رفتار خرید آگاهانه تحت تأثیر قرار میدهند. این رفتار به انتخابهایی اشاره دارد که با توجه به جنبههای زیستمحیطی، اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی انجام میشود و چتباتها میتوانند با ارائه اطلاعات شخصیسازیشده، به تصمیمگیری مسئولانهتر کمک کنند. پژوهش با رویکرد آمیخته (کیفی-کمی) انجام شده است. در بخش کیفی، مصاحبه نیمهساختاریافته با ۲۴ مصرفکننده در پنج شهر بزرگ انجام و دادهها با تحلیل مضمون در سه دسته فردی، محیطی و فناوری طبقهبندی شد. در بخش کمی، از روش ارزیابی وزن مبتنی بر سطح (LBWA) با نظر هفت متخصص بهره گرفته شد. تحلیل کیفی منجر به استخراج ۴۳ کد، ۱۴ مضمون میانی و ۳ مضمون فراگیر شد. مهمترین عوامل شامل نگرانیهای زیستمحیطی، دغدغههای حریم خصوصی، تأیید اجتماعی، سودمندی درکشده و تعامل شبهانسانی بودند. در رتبهبندی کمی، «سودمندی درکشده» در صدر قرار گرفت و عواملی چون «محلیگرایی»، «شخصیسازی» و «سازگاری فرهنگی» در رتبههای بعدی قرار داشتند که اهمیت ارزشهای بومی در ایران را نشان میدهد. متغیرهای «چالش فناوری» و «بهینهسازی فرایندها» نیز کمترین اهمیت را داشتند. نتایج نشان میدهد چتباتها باید اطلاعاتی شفاف، شخصیسازیشده و منطبق با ارزشهای فرهنگی ارائه دهند. طراحی چتباتهایی با قابلیت پاسخگویی به نیازهای خاص، استفاده از زبان محلی و پیشنهاد محصولات پایدار میتواند پذیرش آنها را افزایش دهد. همچنین، تدوین استانداردهای حفاظت از داده و سازوکارهایی مانند «برچسب دیجیتال پایداری» توسط سیاستگذاران، به کارایی این ابزار کمک خواهد کرد. پیشنهاد میشود مطالعات آتی به تطبیق بینفرهنگی، کاهش اضطراب فناوری و آثار بلندمدت چتباتها بپردازند.
کلیدواژهها
موضوعات
اسداللهیدهکردی، الهه و اسمعیلزادهآشینی، محمدطاها (1403). بررسی اثرات هوش مصنوعی بر بهینهسازی فرایندهای بازاریابی. مدیریت تبلیغات و فروش. 5 (4). 39-58.
حمیدیا، بابک؛ ماستریفراهانی، محمد؛ یعقوبی، ابوالفضل و رضوی، سیدمحمّدفؤاد (1403). بررسی عوامل مؤثر بر فرایند رفتار مصرفکننده پلتفرمهای خدمات و مشاورههای پزشکی آنلاین. مطالعات رفتار مصرفکننده. 11 (2). 1-23.
قاسمی، حمید؛ ادیب، فرشته؛ اخگری، محمد؛ آذربایجانی، محمدعلی و دیگران (1400). مرجع پژوهش. ویرایش نوزدهم. اندیشه آرا.
لطفیانمقدم، مهسا (۱۴۰۳). تأثیر محرکهای فناوری هوشمصنوعی و چتباتها بر تجربه هوشمند مشتریان و بازاریابی توصیهای با نقش تعدیلکننده آمادگی فناوری در کسبوکارهای پلتفرمی بر اساس چارچوب محرک - ارگانیسم - پاسخ (مورد مطالعه: کاربران اپلیکیشن اسنپ). پایاننامه کارشناسی ارشد. دانشگاه خاتم. دانشکده مدیریت و مالی.
محمدشفیعی، مجید؛ آرمان، عارف و باقری، پردیس (1403). هوش مصنوعی و چتبات در بازاریابی: بررسی کاربردها و ریسکها. مدیریت بازاریابی هوشمند. 5 (3). 11-43.
نوروزی، محمد؛ ماستریفراهانی، محمد و سعادت، مهدی (1402). تحلیل رضایت مشتریان با رویکرد متنکاوی (مورد مطالعه: مشتریان عسلهای ارگانیک). تحقیقات بازاریابی نوین. 13 (3). 49-72.
Abbas, S. K. (2025). Understanding user and investor perspectives on robo-advisors adoption in fintech [Doctoral dissertation, Budapesti Corvinus Egyetem]. 18-33.
Adomavicius, G., & Tuzhilin, A. (2005). Toward The Next Generation of Recommender Systems: A Survey of The State-of-the-Art and Possible Extensions. IEEE Transactions on Knowledge and Data Engineering. 17 (6). 734–749.
Aitken, R., Watkins, L., Williams, J., & Kean, A. (2020). The Positive Role of Labelling on Consumers’ Perceived Behavioural Control and Intention to Purchase Organic Food. Journal of Cleaner Production. 25 (5). 310-334.
Alnaqeeb, R. T. A., Almasoodi, M. F., Alshammari, S. A. H., & Ghanayem, A. (2025). AI-driven eco-tourism recommendation systems: An empirical investigation of implementation success factors in Iraq. 38 (4). 91-123.
Alsadoun, A. A., & Alnasser, A. N. (2025). Role of artificial intelligence chatbot marketing in enhancing customer satisfaction and loyalty in digital shopping experiences.
Bahmanziari, T., Pearson, J. M., & Crosby, L. (2003). Is Trust Important in Technology Adoption? a Policy Capturing Approach. Journal of Computer Information Systems. 43 (4). 46–54.
Banala, T. V., Pasupuleti, R. S., Thiyyagura, D., & P., D. (2024). Measuring the Role of Trust and Information Quality on Intention to Use AI Chatbots in Mobile Shopping: A Structured Equation Modeling Approach. In 2024 First International Conference on Data, Computation and Communication (ICDCC) (pp. 284–292). IEEE.
Bansal, C., Kumar, A., Dogra, N., AlZohbi, G., & Prakash, C. (2024). AI Chatbots in Fintech Sector: A Study Towards Technological Convergence. Recent Advances in Computer Science and Communications. Advance online publication. 31 (2). 1-21.
Brightwood, S., Godwin, O., & Steve, M. (2024). Best practices for implementing AI-powered chatbots in sustainable supply chain management. 143-167.
Casado–Mansilla, D., Gómez–Carmona, O., Fernández–de–Retana, M., Muzzioli, L., Kušar, A., Vandevijvere, S., & López–de–Ipiña, D. (2024). Food assistant for consumer behaviour change through citizen science and AI. In 2024 9th International Conference on Smart and Sustainable Technologies (SpliTech). Bol and Split, Croatia (pp. 01–06). IEEE.
Chaouali, W., Souiden, N., Aloui, N., Ben Dahmane Mouelhi, N., Woodside, A. G., & Ben Abdelaziz, F. (2024). Roles of Barriers and Gender in Explaining Consumers' Chatbot Resistance in Banking: A Fuzzy Approach. International Journal of Bank Marketing. 42 (7). 1867–1887.
Chen, G., Fan, J., & Azam, M. (2024). Exploring Artificial Intelligence (AI) Chatbots Adoption Among Research Scholars Using Unified Theory of Acceptance and Use of Technology (UTAUT). Journal of Librarianship and Information Science. Advance online publication.
Chi, N. T. K. (2024). The Effect of AI Chatbots on Pro-environment Attitude and Willingness to Pay for Environment Protection. SAGE Open. 14 (1). 31-54.
Da Conceição, V. S., Rocha, A. M., Silva, M. S., Couto, A. B., De Almeida Santos, M., Santos, M. D. P. C., De Matos, C. C., & De Oliveira Júnior, A. M. (2024). From Tradition to Recognition: Analysis of the Potential of the Geographical Indication for Saubara Bobbin Lace. Cuadernos De Educación Y Desarrollo. 16 (10). 53-71.
Del Prete, M. (2022). Mindful Sustainable Consumption and Sustainability Chatbots in Fast Fashion Retailing During and After the COVID-19 Pandemic. Journal of Management and Sustainability. 12 (1). 19-34.
Dengel, A., Gehrlein, R., Fernes, D., Görlich, S., Maurer, J., Pham, H. H., Großmann, G., & Eisermann, N. D. G. (2023). Qualitative Research Methods for Large Language Models: Conducting Semi-Structured Interviews with ChatGPT and BARD on Computer Science Education. Informatics. 10 (4). 78-103.
Garg, R., Bansal, S., Rathi, R., & Bhowmick, S. (2024). Mindful Consumption – A Systematic Review and Research Agenda. Journal of Cleaner Production. 45(9). 142-163.
Gomes, S., Lopes, J. M., & Nogueira, E. (2025). Anthropomorphism in Artificial Intelligence: A Game-Changer for Brand Marketing. Future Business Journal. 11 (2). 43-67.
Guo, L., & Cai, Y. (2024). An Analysis of the Impact of Text-based AI Chatbot on Consumer Purchase Intentions in Online Shopping Platforms. International Journal of Sociologies and Anthropologies Science Reviews. 4 (6). 399–416.
Hainmueller, J., & Hiscox, M. J. (2012). The Socially Conscious Consumer? Field Experimental Tests of Consumer Support for fair labor Standards. SSRN Electronic Journal. 19-33.
Halim, Z., Durya, N. P. M. A., Kraugusteeliana, K., Suherlan, S., & Alfisyahrin, A. L. (2023). Ethics-Based Leadership in Managing Information Security and Data Privacy. Jurnal Minfo Polgan. 12 (2). 1819–1828.
Hasan, S., & Simon, R. (2025). Exploring the impact of perceived entrepreneurial mindset and AI adoption on customer experiences: A study of Just Ask Chatbot users. In N. R. Vajjhala, E. Martiri, F. Dalipi, & B. Yang (Eds.), Artificial intelligence in healthcare information systems—Security and privacy challenges (Vol. 34, pp. 89–106). Springer.
Ionescu, I. M., & Ardelean, A. (2024). The Romanian consumer's perspective on the integration of artificial intelligence in e-commerce. Romanian Statistical Review.24 (3). 127-149.
Jan, I. U., Ji, S., & Kim, C. (2023). What Motivates Customers to Use AI-powered Conversational Agents for Shopping? The Extended Behavioral Reasoning Perspective. Journal of Retailing and Consumer Services. 75 (20). 103440.
Johnson, S. (2022). Creating Seamless Omnichannel Experiences in E-commerce: Bridging Online and Offline Retail. International Journal of Engineering Management and Economics. 17 (7). 68–99.
Kailashpati, Sharma, P., Mishra, R., & Krishnani, R. (2024). Rise in Consumerism and Its Impact on Sustainable Development. Adhyayan a Journal of Management Sciences. 13 (02). 37–41.
Kazoun, N., Kokkinaki, A., & Chedrawi, C. (2025). AI Chatbots for Sustainability in Education: The Case of the Lebanese Higher Education Sector. In Lecture notes in business information processing (pp. 19–32).
Kim, J. (2019). Fear of Artificial Intelligence on People’s Attitudinal & Behavioral Attributes: An Exploratory Analysis of AI Phobia. GSJ, 7 (10). 27-41.
Laroche, M., Bergeron, J., & Barbaro‐Forleo, G. (2001). Targeting Consumers Who are Willing to Pay More for Environmentally Friendly Products. Journal of Consumer Marketing. 18 (6). 503–520.
Lim, W. M. (2017). Inside the Sustainable Consumption Theoretical Toolbox: Critical Concepts for Sustainability, Consumption, and Marketing. Journal of Business Research. 78 (3). 69–80.
M.Puvzhiarasi, Illakiya, Pachiyappan, K. M., Sathyam, R. D. R., & Sharmila, M. (2024). A Review Article on the Impact and Evolution of Sustainable Brands. International Journal for Multidisciplinary Research. 6 (5). 210-235.
Marjerison, R. K., Dong, H., Kim, J. M., Zheng, H., Zhang, Y., & Kuan, G. (2025). Understanding User Acceptance of AI-driven Chatbots in China’s E-Commerce: The roles of Perceived Authenticity, usefulness, and risk. Systems. 13 (2). 71-96.
Mei, H., Bodog, S. A., & Badulescu, D. (2024). Artificial Intelligence Adoption in Sustainable Banking Services: The Critical Role of Technological Literacy. Sustainability. 16 (20). 8934.
Myin, M. T. A., & Watchravesringkan, K. (2025, January). Exploring the behavioral intentions to use AI-based chatbots for apparel shopping. In International Textile and Apparel Association Annual Conference Proceedings (Vol. 81, No. 1). Iowa State University Digital Press.
Nguyen, D. M., Chiu, Y.-T. H., & Le, H. D. (2021). Determinants of Continuance Intention Towards Banks’ Chatbot Services in Vietnam: A Necessity for Sustainable Development. Sustainability. 13 (14). 7625.
Oke, T., Ramachandran, T., Afolayan, A., Ihemereze, K., & Udeh, C. (2024). The Role of Artificial Intelligence in Shaping Sustainable Consumer Behavior: A Cross-sectional Study of Southwest, Nigeria. International Journal of Research and Scientific Innovation. 10 (12). 255–266.
Ortlipp, M. (2015). Keeping and Using Reflective Journals in the Qualitative Research Process. The Qualitative Report.
Pamucar, D., Deveci, M., Canıtez, F., & Lukovac, V. (2020). Selecting an Airport Ground Access Mode Using Novel Fuzzy LBWA-WASPAS-H Decision Making Model. Engineering Applications of Artificial Intelligence. 93 (3). 103-133.
Panigrahi, R. R., Shrivastava, A. K., Qureshi, K. M., Mewada, B. G., Alghamdi, S. Y., Almakayeel, N., Almuflih, A. S., & Qureshi, M. R. N. (2023). AI Chatbot Adoption in SMEs for Sustainable Manufacturing Supply Chain Performance: A Mediational Research in an Emerging Country. Sustainability. 15 (18). 13743.
Patil, D. (2024). Artificial intelligence in retail and e-commerce: Enhancing customer experience through personalization, predictive analytics, and real-time engagement. SSRN.
Pavela, T., Zaušková, A., & Ščepková, S. (2024). The Role of Artificial Intelligence in the Purchasing Decisions of Green Consumers: Cooperation or Competition with Human Intelligence. Deleted Journal. 28 (1). 550–561.
Rajagopal, N. (2020). Conscious Consumption and Marketing Strategy. Springer eBooks (pp. 179–199).
Ricci, F., Rokach, L., & Shapira, B. (Eds.). (2022). Recommender Systems Handbook (3rd ed.). Springer.
Sadiq, M. W., Akhtar, M. W., Huo, C., & Zulfiqar, S. (2023). ChatGPT-powered Chatbot as a Green Evangelist: an Innovative Path Toward Sustainable Consumerism in E-commerce. Service Industries Journal. 44 (3–4). 173–217.
Schwartz, S. H. (1992). Universals in the Content and Structure of Values: Theoretical Advances and Empirical Tests in 20 Countries. In Advances in experimental social psychology (pp. 1–65).
Seo, J. K., & Yoon, H. J. (2025). Promoting mindful consumption through a chatbot with an experiential mind. Journal of Consumer Marketing, Advance online publication. 142-167.
Sharma, A. K., & Sharma, R. (2024). Assessing the influence of artificial intelligence on sustainable consumption behavior and lifestyle choices. Young Consumers. Advance online publication. 124-145.
Shaw, D., & Clarke, I. (1999). Belief Formation in Ethical Consumer Groups: an Exploratory Study. Marketing Intelligence & Planning. 17 (2). 109–120.
Sheehan, B., Jin, H. S., & Gottlieb, U. (2020). Customer Service Chatbots: Anthropomorphism and Adoption. Journal of Business Research. 115 (2). 14-24.
Shen, Y. (2024). Impact Factors for Sustainable Consumption in Todays World. Advances in Economics Management and Political Sciences. 114 (1). 27–34.
Sheth, J. N., Sethia, N. K., & Srinivas, S. (2010). Mindful Consumption: a Customer-centric Approach to Sustainability. Journal of the Academy of Marketing Science. 39 (1). 21–39.
Silalahi, A. D. K. (2024). Can Generative Artificial Intelligence Drive Sustainable Behavior? A Consumer Adoption Model for AI-driven Recommendations. SSRN.
Statista. (2024, August 13). Worldwide Sales of Organic Foods 2022 | Statista. Statista.
Straughan, R. D., & Roberts, J. A. (1999). Environmental Segmentation Alternatives: a Look at Green Consumer Behavior in the New Millennium. Journal of Consumer Marketing. 16 (6). 558–575.
Syam, S. (2025). A Systematic Literature Review on the Role of Artificial Intelligence in Digital Marketing Strategies. Income Journal of Economics Development. 6 (1). 1–6.
Timothy, O. T., Fisayo, A. A., Thiru, R., Raji, M. A., & Olodo, H. B. (2024). Impact of AI chatbots on youth consumer behavior in e-commerce: Evidence from southwest, Nigeria.
Tolegenov, B., Rafif, K., Rafi, M., Herawati, R., Abdullah, A., & Sari, L. K. (2024). Digital Transparency and Consumer Awareness: Digital Platforms for Educating Consumers about Product Origins and Sustainability. Al-Muzara Ah. 12 (2). 277–287.
Urzedo, D., Sworna, Z. T., Hoskins, A. J., & Robinson, C. J. (2024). AI Chatbots Contribute to Global Conservation Injustices. Humanities and Social Sciences Communications. 11 (1). 27-52.
Vijayakumar, P., Karthiga, R., Reddy, T. R., Das, D. K., Amz, M. A. A., & Akila, K. (2025). AI for sustainable marketing: Promoting green consumer behavior. Pegem Journal of Education and Instruction. 15 (4). 153–164.
Wanick, V., Bazaki, E., Landim, A. R. D. B., dos Santos, R. J. R., Medeiros, G. P., Vieira, T., de Barros Costa, E., & Moura, J. A. B. (2025). Facilitating Sustainable Conversations: Towards a Human-like Chatbot for the Fashion Industry. In S. S. Muthu (Ed.), Sustainable apparel retailing (pp. 155–168). Springer.
Zavadskas, E. K., Govindan, K., Antucheviciene, J., & Turskis, Z. (2016). Hybrid Multiple Criteria Decision-making Methods: a Review of Applications for Sustainability Issues. Economic Research-Ekonomska Istraživanja. 29 (1). 857–887.
Zhang, S., Yao, L., Sun, A., & Tay, Y. (2019). Deep Learning Based Recommender System: A Survey and New Perspectives. ACM Computing Surveys. 52 (1). 1–38.
Zhu, Y., Zhang, J., Wu, J., & Liu, Y. (2022). AI is Better When I'm sure: The Influence of Certainty of Needs on Consumers' Acceptance of AI Chatbots. Journal of Business Research. 150 (3). 642–652.
Žižović, M., & Pamucar, D. (2019). New Model for Determining Criteria Weights: Level Based Weight Assessment (LBWA) model. Decision Making Applications in Management and Engineering. 2 (2). 53-78.
Zogaj, A., Mähner, P. M., Yang, L., & Tscheulin, D. K. (2023). It’s a match! The Effects of Chatbot Anthropomorphization and Chatbot Gender on Consumer Behavior. Journal of Business Research. 155 (1). 113412.
)
دوره 18، شماره 4 - شماره پیاپی 42
دی 1403صفحه 111-144
- تاریخ دریافت: 08 خرداد 1404
- تاریخ بازنگری: 01 مرداد 1404
- تاریخ پذیرش: 04 مرداد 1404