بررسی عمق و جایگاه مشارکت ایران در زنجیره ارزش جهانی صنعت فولاد

نوع مقاله : مقاله علمی-پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار اقتصاد بین‌الملل، گروه مدیریت، واحد مبارکه، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
2 استادیار، گروه مدیریت، واحد مبارکه، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
3 دانشجوی دکترای مدیریت، گروه مدیریت، واحد مبارکه، دانشگاه آزاد اسلامی ، اصفهان، ایران.
چکیده
این پژوهش باهدف شناسایی جایگاه و شدت حضور ایران در زنجیره ارزش جهانی فولاد، یک چارچوبی تحلیلی چندبعدی مبتنی بر ترکیب شاخص‌های تجارت و ارزش‌افزوده ارائه می‌دهد. مطالعات انجام شده درباره صنعت فولاد ایران بر روند تولید، ظرفیت اسمی، تراز تجاری کل یا آثار تحریم‌ها متمرکز بوده و کمتر به تحلیل مرحله‌ای زنجیره ارزش و نوع ادغام کشور در آن پرداخته است. افزون بر این، ترکیب تحلیلی شاخص مزیت نسبی آشکار شده در سطح کدهای تفکیکی تجارت با شاخص‌های مشارکت در زنجیره ارزش جهانی مبتنی بر داده‌های ارزش‌افزوده، در قالب یک چارچوب منسجم، در ادبیات مربوط به ایران کمتر مشاهده می‌شود. خلأ یاد شده ضرورت انجام پژوهشی ساختاری و چندبعدی در این زمینه را برجسته می‌سازد. زنجیره ارزش فولاد در پنج حلقه اصلی بازتعریف و ساختار صادراتی ایران در هر مرحله ارزیابی شده است. برای سنجش شدت حضور و تنوع سبد صادراتی از شاخص مزیت نسبی آشکار شده و برای تحلیل نوع ادغام از شاخص‌های مشارکت پیشین، پسین و موقعیت در زنجیره استفاده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد ایران در موقعیتی «میان دستی و منابع پایه» قرار دارد که ریشه در دسترسی به منابع معدنی و انرژی دارد. همچنین در حلقه‌های پایین‌دستی و محصولات نهایی پیچیده، از نظر شدت و تنوع مزیت نسبی با ضعف ساختاری مواجه است. نتایج شاخص‌های مشارکت نیز بیانگر آن است که صنعت فولاد ایران اگرچه از نظر کمی در زنجیره جهانی ادغام شده اما ماهیت این ادغام عمدتاً مبتنی بر صادرات نهاده‌های واسطه‌ای و نیمه‌خام است. بالاتر بودن مشارکت پیشین نسبت به پسین نشان می‌دهد ایران بیشتر تأمین‌کننده ارزش‌افزوده برای سایر کشورها است تا تولیدکننده محصولات نهایی با فناوری بالا.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آداب، ابوالفضل؛ قاضینوری، سیدسپهر؛ قاضی‌نوری، سیدسروش و شاهوردی، حمیدرضا (1397). راهبردهای ارتقاء زنجیره ارزش صنعت فولاد ایران از منظر نظام نوآوری. سیاست علم و فناوری. 11 (4). 2-16.
آداب، ابوالفضل؛ قاضی‌نوری، سیدسپهر؛ قاضی‌نوری، سیدسروش؛ شاهوردی، حمیدرضا و احمدپور، کیومرث (1399). واکاوی زنجیره ارزش صنعت فولاد ایران با استفاده از تحلیل اقتصادی زنجیره ارزش و جریان مواد. پژوهش‌های مدیریت عمومی. 13 (48). 59-85.
احمدی، سعیده (1400). راهبردهای مقابله با آثار تحریم‌ها بر صنعت فولاد. ماهنامه علمی امنیت اقتصادی. 9 (6). 4-20.
بهادری، بابک (1398). ابعاد خام فروشی مواد معدنی در زنجیره فولاد ایران. تهران. ایران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
کرشی، میثم؛ آقاجانی، حسنعلی و سلطان‌زاده، جواد (1404). تبیین مدل ساختاری ابعاد نظام نوآوری مأموریت محور (MIS) در راستای تکمیل زنجیره ارزش در صنعت آهن و فولاد (مطالعه موردی: شرکت بین‌المللی توسعه صنایع و معادن غدیر). تکنولوژی در کارآفرینی و مدیریت استراتژیک. 4 (1). 1-14.
محمدی، اکبر؛ مختارزاده، نیما؛ جعفرنژادچقوشی، احمد؛ نیلفروشان، هادی و محمدی، مهدی (1400). تحلیل تاریخی زنجیره تولید فولاد کشور از منظر کارکردهای یکپارچه‌سازی فناوری‌های جدید. بهبود مدیریت. 15 (4). 69-104.
یوسفیان‌آستانه، عسگر؛ جلالی‌فراهانی، کامبیز؛ حقیقی‌راد، فرزاد و فارسیجانی، حسن (1401). واکاوی موانع استقرار بهینه سیستم مدیریت عملکرد در زنجیره صنعت فولاد ایران. مهندسی و مدیریت کیفیت. 12 (2). 199-220.
Adab, A., Ghazi Noori, S. S., Ghazi Noori, S. S., & Shahverdi, H. (2018). Strategies for Upgrading the Value Chain of Iran’s Steel Industry from the Perspective of the Innovation System. Journal of Science and Technology Policy. 11 (4). 2–16.
Adab, A., Ghazi Noori, S. S., Ghazi Noori, S. S., Shahverdi, H., & Ahmadpour, K. (2020). An Analysis of the Value Chain of Iran’s Steel Industry Using Economic Value Chain and Material Flow Analysis. Journal of Public Management Research. 13 (48). 59–85.
Ahmadi, S. (2021). Strategies for Countering the Effects of Sanctions on the Steel Industry. Journal of Economic Security. 9 (6). 4–20. [In Persian]
Al-Shammari, M. M. (2023). Production value chain model for sustainable competitive advantage. Management Systems in Production Engineering. 1 (31). 27-32.
Auty, R. M. (2001). Resource abundance and economic development. Oxford University Press.
Bahadori, B. (2019). The Dimensions of Raw Mineral Exports in Iran’s Steel Value Chain. Tehran, Iran: Research Center of the Islamic Consultative. Assembly. Retrieved from. https://sid.ir/paper/791629/fa [In Persian]
Balassa, B. (1965). Trade Liberalisation and “Revealed” Comparative Advantage. The Manchester School. 33 (2). 99–123.
Bam, W., & De Bruyne, K. (2019). Improving industrial policy intervention: The case of steel in South Africa. The Journal of Development Studies. 55 (11). 2460-2475.
Conejo, A. N., Birat, J. P., & Dutta, A. (2020). A review of the current environmental challenges of the steel industry and its value chain. Journal of environmental management. 259. 109782.
Gereffi, G. (2018). Global value chains and development: Redefining the contours of 21st century capitalism. Cambridge University Press.
Gereffi, G., Humphrey, J., & Sturgeon, T. (2005). The governance of global value chains. Review of International Political Economy. 12 (1). 78–104.
Ghazinoory, S., Fatemi, M., & Adab, A. (2022). Iranian steel value chain: advantageous but unsustainable. Clean Technologies and Environmental Policy. 24 (7). 2099-2115.
Gniniguè, M., Wonyra, K. O., Tchagnao, A. F., & Bayale, N. (2023). Participation of developing countries in global value chains: What role for information and communication technologies? Telecommunications Policy. 47 (3). DOI:10.1016/j.telpol.2023.102508.
Hausmann, R., Hidalgo, C. A., Bustos, S., Coscia, M., Simoes, A., & Yildirim, M. A. (2014). The atlas of economic complexity: Mapping paths to prosperity. MIT Press.
Hausmann, R., Hwang, J., & Rodrik, D. (2007). What you export matters. Journal of Economic Growth. 12 (1). 1–25.
Hidalgo, C. A., & Hausmann, R. (2009). The building blocks of economic complexity. Proceedings of the National Academy of Sciences. 106 (26). 10570–10575.
Humphrey, J., & Schmitz, H. (2002). How does insertion in global value chains affect upgrading in industrial clusters. Regional Studies. 36 (9). 1017–1027.
Jiang, M., Kim, E., & Liu, H. (2026). Global value chain participation: a sub-national analysis of regional backward and forward linkages in China, Japan and South Korea. International Economics and Economic Policy. 23 (1). 6.
Karbevska, L., & Hidalgo, C. A. (2025). Mapping global value chains at the product level. EPJ Data Science. 14 (1). 21.
Karshi, M., Aghajani, H., & Soltanzadeh, J. (2025). Explaining the Structural Model of the Dimensions of the MissionOriented Innovation System (MIS) for Completing the Value Chain in the Iron and Steel Industry (Case Study: Ghadir International Mining and Industries Development Company). Technology in Entrepreneurship and Strategic Management. 4 (1). 1–14. [In Persian]
Koopman, R., Wang, Z., & Wei, S. J. (2014). Tracing value-added and double counting in gross exports. American Economic Review. 104 (2). 459–494.
Krugman, P., Obstfeld, M., & Melitz, M. (2018). International economics: Theory and policy (11th ed.). Pearson. 1-736.
Mohammadi, A., Mokhtarzadeh, N., Jafarnejad Choghooshi, A., Nilforoushan, H., & Mohammadi, M. (2021). A Historical Analysis of the National Steel Production Chain from the Perspective of the Integrative Functions of Emerging Technologies. Management Improvement. 15 (4). 69–104.
https://doi.org/10.22034/jmi.2021.282202.2541 [In Persian]
Peneder, M., & Streicher, G. (2018). De-industrialization and comparative advantage in the global value chain. Economic Systems Research. 30 (1). 85-104.
Thakur, R., & Sharma, S. (2025). Does global value chain participation and position lead to innovation in an emerging economy?" Industry-level evidence from Indian manufacturing industries. Journal of Business Research. 186. 114989.
Tian, K., Dietzenbacher, E., & JongAPin, R. (2022). Global value chain participation and its impact on industrial upgrading. The World Economy. 45 (5). 1362-1385.
Wuri, J. (2024). The role of comparative advantage in enhancing trade in value-added using a dynamic GMM model. Economies. 12 (7). 187.
Xing, Y., Gentile, E., & Dollar, D. (2021). Global value chain development report 2021: Beyond production. Washington, DC: World Bank.
Yousefian Astaneh, A., Jalali Farahani, K., Haghighi Rad, F., & Farsijani, H. (2022). An Analysis of the Barriers to the Optimal Implementation of a Performance Management System in Iran’s Steel Industry Value Chain. Journal of Quality Engineering and Management. 12 (2). 199–220.
https://doi.org/10.48313/jqem.2022.168475 [In Persian].
دوره 19، شماره 2 - شماره پیاپی 44
تابستان 1404
صفحه 119-156

  • تاریخ دریافت 09 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 26 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 26 اردیبهشت 1405