بررسی عمق و جایگاه مشارکت ایران در زنجیره ارزش جهانی صنعت فولاد

این پژوهش باهدف شناسایی جایگاه و شدت حضور ایران در زنجیره ارزش جهانی فولاد، یک چارچوبی تحلیلی چندبعدی مبتنی بر ترکیب شاخص‌های تجارت و ارزش‌افزوده ارائه می‌دهد. مطالعات انجام شده درباره صنعت فولاد ایران بر روند تولید، ظرفیت اسمی، تراز تجاری کل یا آثار تحریم‌ها متمرکز بوده و کمتر به تحلیل مرحله‌ای زنجیره ارزش و نوع ادغام کشور در آن پرداخته است. افزون بر این، ترکیب تحلیلی شاخص مزیت نسبی آشکار شده در سطح کدهای تفکیکی تجارت با شاخص‌های مشارکت در زنجیره ارزش جهانی مبتنی بر داده‌های ارزش‌افزوده، در قالب یک چارچوب منسجم، در ادبیات مربوط به ایران کمتر مشاهده می‌شود. خلأ یاد شده ضرورت انجام پژوهشی ساختاری و چندبعدی در این زمینه را برجسته می‌سازد. زنجیره ارزش فولاد در پنج حلقه اصلی بازتعریف و ساختار صادراتی ایران در هر مرحله ارزیابی شده است. برای سنجش شدت حضور و تنوع سبد صادراتی از شاخص مزیت نسبی آشکار شده و برای تحلیل نوع ادغام از شاخص‌های مشارکت پیشین، پسین و موقعیت در زنجیره استفاده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد ایران در موقعیتی «میان دستی و منابع پایه» قرار دارد که ریشه در دسترسی به منابع معدنی و انرژی دارد. همچنین در حلقه‌های پایین‌دستی و محصولات نهایی پیچیده، از نظر شدت و تنوع مزیت نسبی با ضعف ساختاری مواجه است. نتایج شاخص‌های مشارکت نیز بیانگر آن است که صنعت فولاد ایران اگرچه از نظر کمی در زنجیره جهانی ادغام شده اما ماهیت این ادغام عمدتاً مبتنی بر صادرات نهاده‌های واسطه‌ای و نیمه‌خام است. بالاتر بودن مشارکت پیشین نسبت به پسین نشان می‌دهد ایران بیشتر تأمین‌کننده ارزش‌افزوده برای سایر کشورها است تا تولیدکننده محصولات نهایی با فناوری بالا.