طراحی الگوی یکپارچه حکمرانی هوش مصنوعی در نظام آموزشی: واکاوی شکاف‌های سیاستی و پیشران‌های اجرایی

چکیده

هوش مصنوعی نظام‌های آموزشی را با فرصت‌ها و چالش‌های بی‌سابقه‌ای مواجه ساخته است. با وجود وعده‌هایی نظیر شخصی‌سازی یادگیری و بازخورددهی آنی، غیاب چارچوب‌های حکمرانی جامع منجر به شکاف عمیق میان سیاست‌ها و عمل شده است. پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی یکپارچه حکمرانی هوش مصنوعی در نظام آموزشی، با تأکید ویژه بر واکاوی شکاف‌های سیاستی و شناسایی پیشران‌های اجرایی انجام شداین پژوهش با رویکرد کیفی و روش فراترکیب سندلوسکی و باروسو (۲۰۰۷) اجرا گردید. جامعه پژوهش شامل اسناد علمی، گزارش‌های سیاستی بین‌المللی و مقالات پژوهشی منتشرشده در بازه ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ بود. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند و گلوله‌برفی انجام شد و ۴۲ سند برای تحلیل نهایی انتخاب گردید. داده‌ها با استفاده از تحلیل مضمون و نرم‌افزار MAXQDA 2022 تحلیل شدند و کدگذاری با همکاری دو کدگذار مستقل (توافق ۸۷ %) انجام گرفت.

یافته‌ها در سه بخش ارائه شد: نخست، الگوی هفت ساحت سیاستی با ۲۳ مؤلفه و ۸۷ شاخص عملیاتی شامل چارچوب حقوقی-اخلاقی، زیرساخت و داده، برنامه درسی و توانمندسازی، ساختار نهادی، مشارکت اجتماعی، تضمین کیفیت و تحول دیجیتال هوشمند. دوم، هفت شکاف سیاستی کلیدی که «شکاف راهبردی» (۹۸٪ منابع)، «شکاف دانشی-مهارتی» (۹۵ %) و «شکاف قانونی-نظارتی» (۹۳ ٪) بحرانی‌ترین آنها بودند. سوم، پیشران‌های اجرا در سه سطح فردی (توانمندسازی معلمان و فرهنگ‌سازی)، سازمانی (نهادسازی چابک و نظام تضمین کیفیت) و فراسازمانی (همکاری‌های بین‌المللی و بازطراحی قوانین ملی). الگوی نهایی به صورت فرایندی-سیستمی با حلقه بازخورد ارائه شد.نتایج نشان می‌دهد استقرار موفق حکمرانی هوش مصنوعی نیازمند مدل چندسطحی با محوریت عدالت آموزشی، شفافیت الگوریتمی و مسئولیت‌پذیری جمعی است. تدوین سند ملی، تأسیس دبیرخانه تخصصی و توانمندسازی معلمان به عنوان اولویت‌های فوری پیشنهاد می‌شود.